Zapalenie trzustki coraz częściej dotyka młode osoby (podaczas tygodnia moich praktyk na oddziale gastrologi dziecięcej aż sześć nastolatków trafiło do szpitala z zapaleniem trzustki!) , nie tylko za sprawą spożywania dużej ilości alkoholu, ale i innych przeczyn. Nie wolno lekceważyć żadnych dolegliwości, a bólu brzucha w szczególności, ponieważ bardzo częst jest pierwszym symptomem mówiącym, że dzieje się coś złego, a później może być już za późno.

Czym są choroby trzustki i jak się objawiają? Po czym poznać, że coś jest nie tak? Czy jesteś narażony i jak kontrolować jej pracę? Czym grozi nieleczenie chorób trzustki oraz w jaki sposób sobie z nimi poradzić? Przeczytaj i pamiętaj, że zdrowie jest najważniejsze.

TRZUSTKA

Trzustka to gruczoł położony w jamie brzusznej, a dokładniej w jej górnej części. Ma nieregularny, podłużny kształt i ma szaroróżową barwę. Pod względem pełnionych funkcji składa się z części wewnątrzwydzielniczej – wytwarza między innymi insulinę i glukagon, oraz zewnątrzwydzielniczej, czyli odpowiadającej za produkcję enzymów trawiennych oraz soku trzustkowego.

Choroby trzustki są chorobami bardzo popularnymi, a ich leczeniem zajmuje się specjalność zwana gastroenterologią. Do najczęstszych schorzeń trzustki zaliczamy: nowotwory trzustki, torbiele pozapalne, prawdziwe, nowotworowe jak i pasożytnicze. Jednak największą grupę chorób trzustki zajmują ostre i przewlekłe zapalenia.


Zapalenie trzustki

Zapalenie jest to proces, który rozwija się w unaczynionej tkance pod wpływem uszkadzającego czynnika – chemicznego, fizycznego, biologicznego (w tym wszelkiego rodzaju drobnoustroje). U podłoża reakcji leżą zmiany w naczyniach krwionośnych, które się rozszerzają zwiększając tym samym ukrwienie i przepuszczalność naczyń – zwiększa to szansę dotarcia leukocytów do zaatakowanej tkanki w celu pełnienia funkcji obronnych.

Zapalenie trzustki może mieć charakter ostry i przewlekły. W zależność od charakteru prowadzi się dalsze postępowanie i leczenie, jednak przyczyny schorzenia są takie same.

Ostre zapalenie trzustki – spowodowane zaburzeniami równowagi mechanizmów hamujących i stabilizujących aktywność enzymów w trzustce. Enzymy przybierają aktywną formę już w narządzie, a nie poza nim, co doprowadza do samotrawienia. Trawiona jest nie tylko trzustka, ale i okoliczne tkanki, naczynia krwionośne, a w niektórych przypadkach może wywołać to krwotok wewnętrzny, bądź pękniecie, czyli perforacje.

Przewlekłe zapalenie trzustki – są to epizody ostrego zapalenia, które się powtarzają w skutek czego dochodzi do zniszczenia struktury trzustki, zwłóknienia i uniemożliwienia pełnienia funkcji wewnątrz-, jak i zewnątrzwydzielniczej. Przewlekłe zapalenie trzustki może być powikłaniem ostrego zapalenia. Skutki przewlekłego zapalenia są bardzo poważne i ogólnoukładowe – niewydolność układu oddechowego i krążenia, niewydolność nerek, ropnie, cukrzyca, torbiele, niedrożność jelit i wrzód trawienny, czy zaburzenia krzepnięcia krwi. Aż 10% pacjentów umiera z powodu tego schorzenia.

Przyczyny zapalenia trzustki

– czynnik zwiększający ryzyko to wiek, zazwyczaj po 40 roku życia oraz płeć, ponieważ dużo częściej chorują mężczyźni
– kamica żółciowa (przewody odprowadzające żółć i sok trzustkowy mają wspólne ujście do dwunastnicy w brodawce większej dwunastniczej – Vatera, jej zamknięcie może spowodować zarzucenie żółci do przewodu trzustkowego i uczynnić obecny tam sok trzustkowy)
– alkohol
– zbyt tłuste jedzenie, obfite posiłki
– hiperlipidemia
– niedrożność przewodu żółciowego
– zakażenia wirusowe (bardzo często po śwince)
– duże i rozległe uszkodzenia jamy brzusznej na skutek urazu
– powikłanie po endoskopowych zabiegach i badaniach (np. cholangiopankreatografii wstecznej)
– wady wrodzone trzustki
– stosowanie leków (moczopędnych, sterydów, przeciwpadaczkowych)
– współistniejące choroby (mukowiscydoza, bulimia)

W ok. 10% przypadków przyczyna ostrego zapalenia trzustki jest niemożliwa do ustalenia, mówimy wówczas o idiopatycznym ostrym zapaleniu trzustki.

 

Objawy zapalenia trzustki

Najważniejszy i najbardziej alarmujący objaw to silny, przeszywający ból w górnej części brzucha, który może promieniować aż do pleców. Nie można jednak zapominać, że zdarzają się przypadki lokalizacji odczuć bólowych w innymi miejscu – u niektórych pacjentów dominuje ból po lewej lub prawej stronie nadbrzusza i utrzymywać się może nawet do kilku dni. Ból jest oznaką samotrawienia za sprawą aktywnych enzymów.

Charakterystyczne są też objawy otrzewnowe – obrona mięśniowa, twardy brzuch, dodatni objaw Blumberga, który wskazuje na stan zapalny, wzdęcie brzucha, objaw Cullena, gorączka (skutek utrudnionego odpływu żółci z powodu obrzęku trzustki), żółtaczka, nudności, wymioty, napięte i bardzo wrażliwe na dotyk powłoki brzuszne, porażenie perystaltyki żołądka i jelit, czyli charakterystyczna cisza w brzuchu. Dodatkowo występuje szybkie tętno, częstoskurcz – czynność serca powyżej 100 skurczów na minutę, niskie ciśnienie, szybkie odwodnienie organizmu, czasem – krwawienie i zakażenie, uczucie duszności (spowodowane podrażnieniem przepony lub powikłaniami płucnymi, pod postacią wysięku w jamie opłucnej lub zespołu ostrej niewydolności oddechowej), wstrząs, czerwonosine zabarwienie twarzy, wysoka leukocytoza, podwyższone stężenia amylazy i lipazy, obniżenie stężenia wapnia w surowicy .

Przy przewlekłym charakterze zapalenia trzustki dochodzą takie objawy jak tłuszczowe biegunki spowodowane problemami z trawieniem i wchłanianiem składników odżywczych oraz cukrzyca, ponieważ trzustka nie wydziela już insuliny, która odpowiada za obniżanie poziom cukru we krwi.


Diagnostyka i badania wykonywane przy zapaleniu trzustki

– oznaczenie enzymów trzustkowych z krwi i moczu (amylaza i lipaza), których zwiększone stężenie oznacza chorobę
– ocena stężenia wapnia i lipidów we krwi. Ponadto ważne jest monitorowanie stężenia elektrolitów, mocznika i kreatyniny, co obrazuje stan nerek oraz glukozy, która ulega podwyższeniu, gdy proces chorobowy zniszczy miąższ trzustki, gdzie wytwarzana jest insulina
– ocena wartości hematokrytu , gdy jest >47%, świadczy o znacznym zagęszczeniu krwi, spowodowanym wysiękiem składników osocza do jam ciała
– wysoki poziom leukocytów świadczy o toczącym się procesie zapalnym lub dodatkowym zakażeniu. Stwierdzone w w pierwszych dobach choroby stężenie (CRP) >150 mg/dL wskazuje na ciężką postać ostrego zapalenia trzustki.
– badanie radiologiczne jamy brzusznej, na którym widoczne są zwapnienia narządu, charakterystyczne dla przewlekłej postaci, zazwyczaj spowodowane nadużywaniem alkoholu. Może też uwidocznić cechy porażenia perystaltyki, objawy kamicy żółciowej, czy objawy perforacji.

Można wykonać również RTG klatki piersiowej, gdy poszukuje się objawów powikłań płucnych
– USG, dzięki któremu można określić przyczynę, np. kamica pęcherzyka żółciowego i przewodów.
– wsteczna endoskopowa cholangiografia (polega na wstrzyknięciu do przewodu trzustkowego kontrastu i pozwala na zobrazowanie przebiegu i kształtu przewodu trzustkowego)

Leczenie zapalenia trzustki

W przypadku ostrego zapalenia trzustki konieczna jest hospitalizacja, aby wykonać dokładną diagnostykę, kontrolować stan pacjenta jak i stan trzustki, szybko zwalczać powikłania. Pacjentowi podaje się silne leki przeciwbólowe oraz leki, które zmniejszają wydzielanie soku trzustkowego, ponieważ to on zawiera enzymy doprowadzające do samotrawienia się trzustki. Z tego samego też powodu stosuje się głodówkę i wprowadza żywienie pozajelitowe, aby nie doprowadzić do niedoboru składników odżywczych i dostarczyć niezbędne substancje jak i kalorie. Pacjenta należy nawadniać i uzupełniać braki wodno-elektrolitowe, które są skutkiem wymiotów jak i biegunki. Ważne jest odsysanie treści żołądkowej przez nos i wprowadzenie ewentualnej antybiotykoterapii przy pojawieniu się oznak infekcji.

Uporczywy ból, pogarszające się wyniki badań, ciężki stan pacjenta i postępujące wyniszczenie organizmu jest zwykle wskazaniem do leczenia chirurgicznego. Wykonuje się zabiegi drenażowe lub resekcyjnem czyli wycina się narząd. Ważne jest, aby pamiętać, że leczenie operacyjne w ostrym zapaleniu trzustki nie przynosi przełomowej poprawy, a może przynieść nawet pogorszenie, co zdarza się często, dlatego tak ważne jest podjęcie właściwiej decyzji. Leczenie operacyjne stosuje się w nielicznych przypadkach, takich ja wątpliwości diagnostyczne (gdy stwierdza się niepowikłane zapalenie trzustki, to należy zamknąć jamę brzuszną pozostawiając dren w otrzewnej), żółtaczka mechaniczna, objawy świadczące o ropniu w trzustce, czy podczas powikłań – niedrożność jelit, krwotok i perforacja jelita.

Jeżeli badania obrazowe (RTG, bądź USG) wskazują na obecność kamicy żółciowej jako przyczyny zapalenia trzustki to należy wykonać cholecystektomie lub endospokową sfinkterotomię zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej. W przypadku wystąpienia żółtaczki należy mieć świadomość, że jest to żółtaczka mechaniczna, której przyczyną jest kamień blokujący brodawkę dwunastnicy – należy operacyjne usunąć kamień, co powoduje zmniejszenie ciśnienia w drogach żółciowych i daje ulgę. Najkorzystniejszy sposób odbarczania dróg żółciowych to zabiegi endoskopowe od strony dwunastnicy – przecięcie zwieracza brodawki większej dwunastnicy i usunięcie zaklinowanego tam kamienia. Odprowadzenie żółci specjalnym drenem zmniejsza bodźce wydzielnicze w dwunastnicy, co jest również niezwykle ważne. Gdy występuje leukocytoza, dreszcze, bardzo wysoka gorączka i przede wszystkim wyczuwalny bolesny guz, to prawdopodobnie jest to ropień. Operacyjny drenaż ropnia i oczyszczanie fragmentów trzustki przynosi poprawę stanu pacjenta i jest jedynym rozwiązaniem.

W przypadku przewlekłego zapalenia trzustki leczenie jest uzależnione od stanu chorego. Należy wprowadzić dietę niskotłuszczową i zrezygnować z alkoholu, aby nie podrażniać trzustki. Pacjent powinien przyjmować enzymy trawienne w tabletkach, które nie tylko ułatwią sam proces trawienia, ale i zmniejszą ciśnienie w przewodach trzustkowych, co zmniejszy dolegliwości bólowe. Należy regularnie wykonywać badania krwi, aby szybko wykryć cukrzycę, a gdy już wystąpi to skierować pacjenta do poradni diabetologicznej i podawanie insuliny. Lekarze często decydują się na podobne leczenie jak w przypadku ostrego charakteru zapalenia trzustki, a nawet do całkowitej resekcji trzustki.

Viktoria SKRZYPIEC